Novi Sad je 1. februara 1748. godine od austrijske ili kako je sebe nazivala „rimske carice“, Marije Terezije, dobio status Slobodnog kraljevskog grada, a status su otkupili bogati novosadski Srbi za 80.000 rajnskih forinti. Ona je tim povodom izdala edikt kojim je pored ostalog, određeno da se dotadašnji Petrovaradinski šanac zove na latinskom Neoplanta, mađarski Uj-Videgh, nemački Neusatz, srpski Novi Sad i bugarski Mlada Loza.
„Marija Terezija nije ništa dala, poklonila ili dozvolila, već prodala katastarske opštine, koje tehnički nisu bile njene. Ona je to učinila da kapital ne bi odlazio u džepove ugarskih feudalaca“, kazao je za Srpski Ugao dobar poznavalac istorije Novog Sada.
Inače, od tada je gradom upravljao slobodno izabrani Magistrat, a Novi Sad je imao 4.620 stanovnika. Prema dogovoru srpskog i nesrpskog stanovništva, naizmenično su se na čelnim funkcijama grada smenjivali pravoslavac i katolik. U Mađarskoj revoluciji 1848/1849, koju je predvodio Lajoš Košut, grad je bombardovan i uništen.
Nekom čudnom snagom, njegovi građani su ga obnovili u kombinaciji baroka i drugih arhitektonskih stilova, uzdigavši ga u drugoj polovini 19. veka u ,,Srpsku Atinu“. „Posle Prvog svetskog rata i raspada Austrougarske monarhije 1918. godine, Novi Sad je kao i cela Vojvodina, svojom istorijskom odlukom ušao u sastav Srbije, odnosno novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, buduće Jugoslavije. Posle tragičnih događaja u Drugom svetskom ratu, kada je u Raciji mađarskih fašista, stradalo mnogo Novosađana, grad se naglo uvećao i proširio na sve strane“, navode istoričari.
Novosađani su u 19. veku imali dve gimnazije: srpsku i mađarsku, kao i druge škole. Od kulturnih institucija osnovane su Srpska čitaonica (1845) i Srpsko narodno pozorište (1861), ali najvažniji događaj bio je preseljenje Matice srpske iz Budimpešte u Novi Sad, 1864. godine.
Epitet ,,Srpska Atina“ označio je zlatno doba kulture Novog Sada, a uz institucije, tome su najviše doprinele značajne ličnosti. U doba nacionalnog romantizma i građanskog liberalizma, politički život u Novom Sadu i Vojvodini probudio je Svetozar Miletić, najveći političar kod prekodunavskih Srba u 19. veku i nekadašnji gradonačelnik Novog Sada. Njegov spomenik danas se nalazi u samom centru grada, na Trgu slobode, gde je i zgrada Gradske kuće.
Marija Terezija je inače, govorila da nema poverenja u Srbe i njihove vođe, čak i kada joj u Beču ”ljube skute”, ali da su joj potrebni.
„Treba se čuvati Srba. Oni jesu zemljoradničko-ratnički narod, ali lukavština im viri iz očiju. Moji podanici su uglavnom zadovoljni mojom vladom. To ne važi samo za srpske krajišnike koji su veoma zahtevni i stalno traže kulturne, političke i verske slobode, kao da ih mi nismo primili k našoj carevini da bi branili naše granice od Turaka, već da im dodelimo u vlasništvo deo državne teritorije Monarhije“, govorila je Marija Terezija.
